خجسته ميلاد يگانه منجي عالم بشريت، حضرت مهدي (ع) بر منتظران حقيقت مبارك باد

ملاحظاتي در باب تاريخ و انسان

اكبر جباري (نويسنده، محقق و استاد دانشگاه)

پرسش از انسان و فرهنگ و از آنجا پرسش از نسبت اين دو شايد امرزه براي تفكر و متفكر امري ضروري باشد تا در سايه اين پرسشگري بتوان به حقيقت انسان و بل محض حقيقت تقرب جست

نخست از انسان آغاز مي كنيم و اين نه از باب اصالت بخشيدن به آن، بل از آن رو كه اين انسان است كه پرسش مي كند. سپس خوشتر آن باشد كه نخست خود به پرسش درآيد. اما در طريق پرسشگري بايد از تعريف كلمات پرهيز نمود و از حمل توهمات و پندارهاي متافيزيكي خود بر زبان دوري جست. بايد به زبان رخصت دهيم تا خود سخن بگويد. گرچه گوش ها امروزه سخت كر شده اند و شنيدن سخن زبان امري دشوار مي نمايد. چندان كه به گفته مارتين هايدگر در اين زمانه عسرت، بشر سر و صداي ماشين را نداي حق تلقي مي كند.

اما به سخن مولانا مي بايست :

پنبه اندر گوش حسن دون كنيد                       بند حس از چشم خود بيرون كنيد

پنبه آن گوش سر گوش سر است                        تا نگردد اين كر آن باطن كر است

بي حس و بي گوش و بي فكرت شويد                تا خطاب ارجعي را بشنويد

پس در اين راه به كلمه گوش مي دهيم. شاه نعمت الله ولي مي گويد:

‌ »سين» انسان گر برافتد از ميان                اول و آخر نباشد غير «آن»

پس حقيقت انسان را در ميانه اين دو «آن» بايد جست؛ اما اين دو «آن» چيستند؟

پاسخ را دوباره در كلمه «انسان» مي جوييم. كلمه انسان را از دو ريشه متفاوت و بل متناقض دانسته اند. نخست از ريشه «انس» و ديگر از ريشه «نسيان».

انسان اهل انس است و قرب و نزديكي و اهل نسيان است و قرب و دوري. انس و نسيان دو آني هستند كه اين موجود در حال سير ميان آنهاست. گاه اهل انس و آشنايي است؛ گاه به غفلت و فراموشي دچار مي شود و «سين» نيز چيزي نيست جز «سير» و  در ميان اين دو «آن». صاحب تفسير كشف الاسرار و عدة الابرار مي نويسد:

«الناس، جمع انسان هاست و مردم را انسان به آن نام كردند كه فراموش كار است. لقوله تعالي «و لقد عهدنا الي آدم من قبل فنسّي» الله تعالي آدمي را فراموش كار خواند و اين عيب در سرشت آدم و فرزندان نهاد و از خود جل جلاله نفي كرد و گفت «و ما كان ربك نسيّا» و گفته اند انسان به آن است كه انس ايشان به مشاهدت يكديگر بود». (تفسير كشف الاسرار، ج 1، ص 68)

اين وجود برزخي و بينابيني انسان در زبان هاي ديگر نيز ظهور مي يابد، چنانكه كلمه Dasein در زبان آلماني ناظر به همين معناست . مرحوم دكتر سيد احمد فرديد در اين باب مي فرمود:

هايدگر اساساً به جاي لفظ انسان با توجه به دو جزء تركيبي اين كلمه يعني Sein (وجود ) و Da اين لفظ را به كار مي برد كه ترجمه دقيق آن به فارسي مشكل است. اين لفظ در زبان فلسفي متداول آلماني به معني وجود خاص آدمي است. در ديگر زبانهاي اروپايي و در ترجمه آثار هيدگر اين لفظ را به عينه به كار برده اند جز آن كه بعضي از نويسندگان انگليسي به جاي آن Being –there يا Being – Here گفته اند كه ترجمه اي است غلط؛ زيرا Da به معناي «آنجا» يا «اينجا» نيست بلكه هم به معناي «اينجا» ست و هم به معناي «آنجا» (مانندهناك در زبان عربي) منظور هيدگر از «دازاين» اين است كه آدمي موجوديست كه نه «آنجا» و صرفاً روحاني و نه «اينجا» صرفاً نفساني است؛ بل موجوديست در كشاكش اين دو وضع، از همين روست كه عرفاي اسلامي انسان را «برزخ جامع» يا «كون جامع» گفته اند كه با معني لفظ Dasein در عرف هيدگر عيناً يكي است. مسامحتاً مي توان به جاي لفظ DASEIN وجود بينابيني را قرار داد. ]مأخود از تقريرات مرحوم دكتر فرديد[

قدم زين هر دو بيرون نه،                             نه «اينجا» باش نه «آنجا»

اما هنوز حقيقت «انسان» مكشوف نيست و نمي توان به صرف لغت شناسي مدعي كشف حقيقت بود. پس ديگر بار به زبان گوش فرا مي دهيم.

انسان را دو «آن» و يك »سين» دانستيم. پس انسان را سه ساحت است، نه دو ساحت. اين سه ساحت را كه از انسان موجودي سه گونه مي آفريند، مي توان به سه ساحت شريعت، طريقت و حقيقت تأويل نمود. سير انسان در ساحت شريعت و حقيقت يا سير از ظاهر به باطن سيري دوري است و اين سير از ظاهر به باطن و از باطن به ظاهر، دايره وجودي انسان را شكل مي دهد. پس بار ديگر مرور مي كنيم:

انسان دو «آن» و يك «سين» است. «سين» همان طريقت و سير و سلوك است و دو آن، دو مقام ظاهر و باطن يا همان شريعت و حقيقت است. نفي هر يك از اين ساحات نفي حقيقت وجودي انسان است.

حال به كلمه «فرهنگ» گوش فرا دهيم. فرهنگ از دو جزء «فر» به معناي «پيش و جلو» و «هنگ» به معناي «كشيدن يا كشيده شدن» است. فرهنگ يعني پيش كشيده شدن.

پس بدين معنا، انسان تنها موجوديست كه فرهنگ دارد، چه كه او پيوسته در حال پيش كشيده شدن است. در عرف زبان برخي از متفكران وجودي مغرب زمين نيز براي انسان شأن Trancendenceقايل شده اند.

«ترانسندنس» يعني پيش يا فرا رفتن. انسان موجودي است كه نيست آنچه هست و هست آنچه نيست. اين بودن و نبودن و اين هستي و نيستي اشاره به ساحت سيري و طريقتي انسان دارد. انسان تنها موجوديست كه فراتر از آنچه كه هست مي رود. پس او چيزي است كه هنوز نيست و چون بر آن مقام نائل شد ديگر چيزي كه هست نخواهد بود. پس او در اين فراروي از وضع موجود چشم به وضع موعود دوخته است.

پرسش «انسان فرهنگي كيست؟» هم اينك پاسخي در خورد مي يابد. انسان فرهنگي آن موجودي است كه در فراروي از امكان هاي وجودي موجود، امكان هاي وجودي بي شماري را تحقق مي بخشد و لازمه اين سير نفي وضع موجود و اثبات وضع موعود است. لذا به سخ مرحوم دكتر فرديد،انساني كه شخصيت دارد ذاتش متعالي از وجودش است.

فرهنگ و ساحات وجودي

انسان را موجودي سه ساحتي ]يا به تعبيري مثلث القنه[ دانستيم كه امكان هاي وجودي بي شمار را در سير ادواري اين سه ساحت به ظهور مي رساند. اما هر ظهور و بروزي مبارزه و نفي را مي طلبد، چنانكه كلمه بروز نيز با «مبارزه» هم ريشه است. ظهور و بروز، منجي را نيز به همين معنا مي توان تفسير نمود؛ ظهور منجي، تنها ظهور بروز يك فرد نيست؛ بل ظهور امكانهاي وجودي است كه پيش از اين مجال ظهور و بروز نيافته بود و اين ظهور و بروز، خواه به معناي امكان هاي وجودي، خواه به معناي ظهور منجي، ميسر نخواهد بود مگر به مبارزه و جهاد. آنان كه به جّد و جهد اهل جهادند بواقع كساني هستند كه به حقيقي ترين معنا صاحب فرهنگ اند. اما اين اهالي فرهنگ چون در دو «آن» شريعت و حقيقت در سير و طريقت اند، رويي به خلق دارند و رويي به حق. اما آنچه حايز كمال اهميت است اين كه، وجه خلقي ايشان نيز تابعي از وجه حقي ايشان است. مناسبات ظاهري ايشان در نسبت به وجه حقي تعيين مي گردد و اين امكان نمي يابد مگر به سير و سلوك و اين سير و سلو و طريقت نباشد، نمي توان نسبتي ميان اين دو وجه خلقي و حقي يافت. لذا آنان كه از طريقت و سير و سلوك غافلند اگر در ساحت شريعت و ظاهر باشند به جمود و قشري گري گرفتار مي شوند و اگر در ساحت حقيقت و باطن باشند به وهم و خيالات باطل دچار مي گردند.

اما در كلمه فرهنگ دانستيم كه نحوه پيش كشيده شدن در كار است. اما اين پيش كشيده شدن همواره به جانب حق نيست، بل مي تواند جانب طاغوتي و شيطاني نيز داشته باشد. حال اگر چنين سير طاغوتي تحقق يابد، فرهنگ آن قوم را مي بايست در ساحت كفر ديد. لذا كفر نيز ظاهر و باطني خواهد داشت و سالك اين دو ساحت (كفر ظاهر و كفر باطن) كسي خواهد بود كه در مقام كفر و طاغوت خويش، پيشوا و راهبر خواهد بود. تاريخ را مي توان صحنه تقابل اين دو نحوه سلوك و اين دو طريقت دانست. طريقتي كه اگر جانب حقي داشته باشد؛ سلوك متعالي و اگر جانب كفري داشت باشد سلوك استدراجي ناميده مي شود. همه انبيا، اوليا و عرفاي بزرگ تاريخ، پيشوايان سلوك رباني و متعالي و همه اشقيا و رهبران جابر، پيشوايان سلوك استدراجي بوده اند .

تاريخ را تاريخ تقابل دو نوع سلوك و فرهنگ دانستيم. در يك سو جنود رباني با سلوك در شريعت و حقيقت ايستاده و در ديگر سو جنود كفر با سلوك در كفر ظاهر و كفر باطن قرار گرفته است. كفر ظاهر همن كفري است كه با خروج از ديانت اسلام و شريعت نبوي ملازمت دارد. چنين كفري آشكار است؛ اما كفر باطن كفري است كه نقاب نفاق بر چهره دارد. در ظاهر خود را به ديانت و شريعت نبوي مي نماياند؛ اما در باطن تمناي عالم كفر و مقتضيات آن را دارد. شريعت اين كفر، بشر انگاري و حقيقت آن پوشيدگي و مستوري است و در مقابل جنود رحمان است كه شريعتش خدامداري و حقيقتش نامستوري و مستي است. پس تاريخ ؛ تاريخ اين مستوري و مستي است. تاريخ در كشاكش اين دو سلوك قرار دارد؛ اما پيش تر، از اين دو سلوك مسامحتاً به دو فرهنگ ياد شد. حال آنكه با توجه به معناي حقيقي فرهنگ نمي توان سلوك استدراجي را فرهنگ دانست؛ بل چنين قومي كه در سلوك استدراجي از قرب حق به غروب بشرانگاري و ظلمات نفس اماره كشيده مي شود اساساً فاقد معناي حقيقي انسان و فرهنگ است. آنچه در سلوك استدراجي باقي مي ماند، «سنن» تمدني است نه ودايع فرهنگي و مراد از ودايع فرهنگي «امانات» و مآثر و «مأثوراتي» است كه يك قوم تا وقتي كه واجد آنهاست واجد فرهنگ و تفكر نيز خواهد بود. چنانچه امانات و ودايع تاريخي قومي فاقد تفكر گردد، فرهنگ او نيز به تمدن و امانات تاريخي او به مجموعه اي از آداب و رسوم و عادات تبديل خواهد شد كه از آنهابه سنن تعبير مي شود.

پس تقابل حقيقي، تقابل ودايع تاريخي و فرهنگي با سنن تمدني خواهد بود. تقابلي كه حركت تاريخ را رو به سوي شفاف شدن و زلالي مي برد تا مرز ميان كفر و ايمان هر روز بيش از پيش روشن تر شود.

پايان تاريخ، پايان طيف هاي رنگي و خاكستري است. آنچه مي ماند سياه و سفيد است. چه آنانكه در ساحت كفرند و چه آنان كه در ساحت ايمانند ، ناگريز از سلوك و سير خودند. فرهنگ ايماني و تمدن طاغوتي مي بايست در تماميت خود به مقابله برخيزند. در چنين تقابلي امكان هر گونه گفتگويي ميان كفر و ايمان منتفي خواهد بود.

 دبير شوراي فرهنگ عمومي كشور از بررسي برنامه­ هاي رسانه ملي براي مقابله با شبكه­ هاي فارسي زبان بيگانه در جلسه اخير اين شورا خبر داد

     «منصور واعظي» اظهار داشت: شوراي فرهنگ عمومي كشور در جلسه پانصد و بيست و نهم خود به بررسي برنامه­ هاي رسانه ملي براي مقابله با شبكه ­هاي فارسي زبان بيگانه همچون «بي بي سي فارسي» و «فارسي 1» پرداخت

پيشنهاد شوراي فرهنگ عمومي براي نامگذاري روز جهاني مبارزه با تروريسم دولتي

    دبير شوراي فرهنگ عمومي كشور گفت : اين شورا در پانصد و بيست و هشتمين جلسه خود پيشنهاد نام­گذاري روز حمله رژيم صهيونيستي به كشتي­ هاي حامل كالاهاي بشردوستانه به غزه را به عنوان روز مبارزه با تروريسم دولتي ارايه كرده است.

     موضوع طرح عفاف و حجاب در پانصدو بیست و پنجمین جلسه شورای فرهنگ عمومی کشور بررسی شد و معاون وزیر کشور گزارشی از این طرح را به اطلاع اعضای این شورا رساند

      دبیر شورای فرهنگ عمومی کشور اظهار داشت: دستور اصلي جلسه اخير شورای فرهنگ عمومی کشور درباره طرح عفاف و حجاب مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی بود

معماری ایرانی - اسلامی، تداعی گر هدف خلقت و غایت آفرینش انسان است که همانا عبودیت و توسعه بندگی خداست. نسبت این گوهر ارزشمند فرهنگی با وضعیت عمومی مسکن، معماری و شهرسازی در ایران امروز، موضوع تعاملات این کتاب است.

چاپ اول از ویرایش جدید کتاب «فرهنگ عمومی، معماری و شهرسازی» تهیه و تدوین «دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی» به صورت «مجموعه مقالات» با همت جمعی از نویسندگان توسط انتشارات «زمان نو» در بهار 1389 منتشر شد

مفهوم «ملت» در این نگاه، متفاوت از معنایی که منبعث از سکولاریسم است، دارای اعتباری تاریخی و جغرافیایی است. رهبر فرزانه انقلاب اسلامی در همین راستا فرموده اند: «هویت ملی هم که می گوییم، ملیت در مقابل دین نیست، بلکه هویت ملی هر ملت، مجموعه فرهنگ ها و باورها و خواست ها و آرزوها و رفتارهای اوست. یک ملت مذهبی ، یک ملت موحد، یک ملت مؤمن و یک ملت معتقد به پاکان درگاه الهی و اهل بیت پیغمبر (ص) است، این جزو فرهنگ و هویتشان است، هویت ملی که می گوییم ، شامل همه اینها است؛ اینها را حفظ کنیم

]]> دسترسي Wed, 02 Jun 2010 01:05:48 +0000 http://www.eccc.ir/news/ettelaiyeh/974-1389-03-04-03-34-17 http://www.eccc.ir/news/ettelaiyeh/974-1389-03-04-03-34-17 فراخوان اولین جشنواره ملی فیلم قرآن و عترت

اولین جشنواره ملی فیلم قرآن و عترت با عنوان تسنیم به منظور جریان سازی فرهنگ ساخت فیلم با مضامین قرآن کریم در آذر ماه سال جاری در اصفهان برگزار می شود

]]> دسترسي Mon, 24 May 2010 23:00:09 +0000